131 αναγνώστες online
Find us on FacebookJoin us on Facebook
sideBar



Σαββέρια Μαργιολά - «Αλισάχνη»

ΜΑΡΙΑ ΣΑΧΠΑΣΙΔΗ «Τι έχω να χάσω»

Τάσος Π. Καραντής
Τάσος Π. Καραντής
Πρώτη Παρουσίαση
ΜΑΡΙΑ ΣΑΧΠΑΣΙΔΗ - «Τι έχω να χάσω»
22.05.2019
Ορφέας | Main Feed
Κείμενο: Τάσος Π. Καραντής

Έντβαρντ Μουνκ: Η κραυγή

Η αθέατη πλευρά της Σελήνης

Τάσος Π. Καραντής

«Προσπαθώ να ανατέμνω την ψυχή»
E. Munch

Ο ζωγράφος του φάσματος του θανάτου και της αναπόδραστης αρρώστιας
Μπορεί ένα καλλιτεχνικό ή πνευματικό έργο να γίνει γνωστότερο ή διασημότερο από τον δημιουργό του; Η Ιστορία και η εμπειρία μας έχουν αποδείξει πως ναι. Το ζωγραφικό έργο «Η κραυγή» ανήκει σ’ αυτήν την κατηγορία μια κι είναι γνωστότατο, αν όχι ως τίτλος, σίγουρα ως θέμα, παγκοσμίως. Όλοι έχουν δει αυτήν τη μοναδική σκελετωμένη άφυλη μορφή που κραυγάζει κι έχουν αποτυπώσει μέσα τους την ανεπανάληπτη αυτή εικόνα υπαρξιακής αγωνίας. Εξάλλου, «Η κραυγή» έχει “φορεθεί” πολύ σε εξώφυλλα περιοδικών και CD αλλά και έχει λειτουργήσει, συμπληρωματικά, σε άρθρα αναλόγου με το θέμα της περιεχομένου. Και βέβαια, κυρίως, έχει χρησιμοποιηθεί από ικανό αριθμό συγγραφέων ως “αβανταδόρικο” εξώφυλλο για το βιβλίο τους. Αν όμως, από τη μια, «Η κραυγή» έχει κερδίσει στην παγκόσμια τέχνη τη δημοφιλή θέση της, ως το σύμβολο της πνευματικής αγωνίας του ανθρώπου, πόσο, από την άλλη, είναι γνωστός ο δημιουργός της, ο Νορβηγός ζωγράφος Έντβαρντ Μουνκ;

Ο Έντβαρντ Μουνκ γεννήθηκε στο Λέτεν της Νορβηγίας στις 12 Δεκεμβρίου 1863 κι άρχισε να ζωγραφίζει από πολύ μικρή ηλικία. Διαμόρφωσε γρήγορα μια έντονα προσωπική τέχνη και γι’ αυτό τα έργα του χαρακτηρίστηκαν από το συντηρητικό κοινό και κριτική της εποχής αναρχικά και προκλητικά. Αρχικά εισήχθηκε στον γαλλικό εμπρεσιονισμό και αργότερα δέχτηκε την επίδραση των γάλλων μεταεμπρεσιονιστών, καταξιώθηκε όμως, τελικά, ως πρόδρομος του εξπρεσιονισμού. Γενικά η προσφορά του Μουνκ στη μοντέρνα τέχνη, τόσο από θεωρητική άποψη(θεματολογία) όσο και από πρακτική(τεχνικές καινοτομίες), είναι ασύγκριτη κι ανυπολόγιστη. Ο Μουνκ σήμερα δεν θεωρείται απλώς ο μεγαλύτερος Νορβηγός καλλιτέχνης αλλά ένας πρωτοπόρος ζωγράφος που επηρέασε την παγκόσμια ζωγραφική.
Παρότι η ξενόγλωσση βιβλιογραφία είναι πλουσιότατη για τον Μουνκ, στην ελληνική, εκτός από το βιβλίο του Bischoff Urlich που εντάσσεται στη γνωστή σειρά Taschen (εκδ. Γνώση, Αθήνα 2004) κι είναι περισσότερο ένα λεύκωμα, το μόνο ξεχωριστό βιβλίο στο οποίο εξετάζεται αναλυτικά και διεισδυτικά η ζωή και το έργο του ζωγράφου είναι αυτό της Εύας Ζόγκαρη «Ο ζωγράφος Έντβαρντ Μουνκ (1863-1944) - η ζωή και το έργο του» που κυκλοφόρησε το 1985 από τις εκδόσεις ΝΕΦΕΛΗ. Αυτό το μοναδικό βιβλίο γίνεται κι ο οδηγός μας στον μοναδικό κόσμο του Μουνκ.

Έντβαρντ Μουνκ: Η   κραυγήΟ ζωγράφος του φάσματος του θανάτου και της αναπόδραστης αρρώστιας
Ο Μουνκ από τη γέννησή του γνώρισε την αρρώστια και το θάνατο. Η συμφορά της φυματίωσης χτύπησε την οικογένειά του από πολύ νωρίς. Η μητέρα του πέθανε όταν ο Μουνκ ήταν 5 ετών, ενώ σε ηλικία 15 ετών πέθανε η μια αδερφή του και αργότερα ο αδερφός του. Η άλλη αδερφή που επέζησε έπαθε σχιζοφρένεια. Ο πατέρας του κληρονομώντας πλέον τον δυσβάσταχτο διπλό ρόλο του πατέρα και της μητέρας άρχισε να έχει δυνατές νευρικές κρίσεις. Γράφει ο Μουνκ για τον πατέρα του: «…σε περιόδους θρησκευτικής μανίας μπορούσε να φθάσει και μέχρι την τρέλα. Συνέβαινε να περνά τις μέρες του περπατώντας στο δωμάτιο προσευχόμενος στο Θεό.»(Ε. Ζόγκαρη, ό.π. σελ. 14). Ο ίδιος ο Μουνκ υπήρξε πάντοτε ασθενικός(βρογχίτιδα, αιμοπτύσεις) κι έτσι, σε συνδυασμό με την ατμόσφαιρα της αρρώστιας και του θανάτου που από πολύ νωρίς δημιουργήθηκε κι “εγκαταστάθηκε” στο σπίτι του, ανέπτυξε μια προσωπική φοβία για την αρρώστια και το θάνατο. Η ψυχολογική του αυτή κατάσταση όμως έγινε και η αφορμή για τη σύλληψη των κυριότερων θεμάτων του ζωγραφικού του έργου. Ο Μουνκ έγινε ο ζωγράφος του φάσματος του θανάτου και της αναπόδραστης αρρώστιας. Το επιβεβαιώνουν και τα θέματα των έργων του: «Το άρρωστο παιδί», «Ο νεκροθάλαμος», «Πλάι στο νεκροκρέβατο», «Νεκρή μάνα», «Θάνατος στο δωμάτιο της άρρωστης».

Δημιουργικές ακρότητες

Α) Από τους “Μποέμ της Κριστιανίας” στους “Μποέμ του Βερολίνου”
Σε ηλικία 21 ετών ο Μουνκ μπήκε στον κύκλο των «Μποέμ της Κριστιανίας( =Όσλο)» κι ασπάστηκε τις ριζοσπαστικές κι αντικοινωνικές θεωρίες τους. Οι «Μποέμ της Κριστιανίας» ήταν ένα κίνημα λογοτεχνών και ζωγράφων πιστών οπαδών της αιτιοκρατικής φιλοσοφίας των Χέγκελ και Καντ, παράφορων ιδεολόγων και ουτοπιστών που ζούσαν πέρα από τα πρότυπα του συντηρητικού κατεστημένου. Απαιτούσαν την ελευθερία του ατόμου και καθιέρωσαν το ελεύθερο σεξ σαν βάση επικοινωνίας μεταξύ των δύο φύλλων. Σύχναζαν σε καφενεία όπου γίνονταν ατέλειωτες συζητήσεις και έπιναν μεγάλες ποσότητες από γκρογκ(= ισχυρό οινοπνευματώδες αναμεμιγμένο με νερό) και αψέντι πριν καταλήξουν στη μορφίνη. Αργότερα, κατά την παραμονή του στη Γερμανία, συνδέθηκε πάλι με μια ομάδα Σκανδιναβών διανοουμένων και λογοτεχνών τους «Μποέμ του Βερολίνου». Αυτοί έμοιαζαν σε πολλά σημεία με τους «Μποέμ της Κριστιανίας» και προπάντων στην υπερβολική χρήση οινοπνευματωδών ποτών και στην άποψη για την ελευθερία του σεξ. Η θεματολογία πολλών έργων του, όπως το έχει δηλώσει και ο ίδιος, προέρχεται από την καθοριστική επαφή του με αυτούς τους δυο κύκλους.

Έντβαρντ Μουνκ: Εργάτες που επιστρέφουν στα σπίτια τουςΒ) Η περιπέτειά του με την Τούλα Λάρσεν
Το 1897 ο Μουνκ γνώρισε την κόρη ενός μεγάλου εμπόρου κρασιών, την εντυπωσιακή 30χρονη Τούλα Λάρσεν όπου και συνδέθηκε μαζί της. Μέχρι τότε οι περισσότερες σχέσεις του με γυναίκες ήταν προσωρινές κι επιπόλαιες. Έτσι για πρώτη φορά συνδέθηκε με μια γυναίκα γνωστή σε όλους τους κοσμικούς κύκλους του Όσλο. Αρχικά η σχέση τους ήταν σοβαρή και ήρεμη. Ταξίδεψαν στην Ιταλία και επιστρέφοντας στη Νορβηγία συνέχισαν μια ξέφρενη κοσμική ζωή με ατέλειωτα ξενύχτια κι ατέλειωτη χρήση οινοπνευματωδών ποτών. Παράλληλα η Τ. Λάρσεν τον πίεζε να παντρευτούν. Κατόπιν ταξίδεψαν στο Βερολίνο όπου συνέχισαν τις διασκεδάσεις και την υπερβολική χρήση οινοπνευματωδών ποτών. Στις αλλεπάλληλες πιέσεις για γάμο ο Μουνκ αρνιόταν συνεχώς. Στις σημειώσεις του εξηγεί τα αίτια της άρνησής του, γράφοντας σε τρίτο πρόσωπο: «Από μικρός μισούσε το γάμο. Το αρρωστημένο και νευρωτικό περιβάλλον του σπιτιού του του είχε δημιουργήσει το συναίσθημα ότι δεν είχε δικαίωμα να παντρευτεί.»(ό.π. σελ. 71). Με τις συνεχείς αρνήσεις του η σχέση τους είχε φτάσει σε μια κατάσταση απάθειας - εξάντλησης. Έπιναν όλη την ημέρα κι έκαναν έρωτα. Αποτέλεσμα όλης αυτής της “επικίνδυνης διαδρομής” ήταν να κλονιστεί η υγεία του (σοβαρή βρογχίτιδα, εισαγωγή σε σανατόριο) κι έτσι, εξασθενημένος υποχώρησε στις πιέσεις της. Αυτή ανέλαβε να τακτοποιήσει τα σχετικά του γάμου. Αλλά ο Μουνκ τρέμοντας στην ιδέα του γάμου οδήγησε, τελικά, τη σχέση στη διάλυση. Πάνω στη διαμάχη του χωρισμού τους η Τ. Λάρσεν έβγαλε ένα περίστροφο κι απείλησε να αυτοκτονήσει. Ο Μουνκ προσπάθησε να το αποσπάσει από τα χέρια της με αποτέλεσμα το όπλο να εκπυρσοκροτήσει και να του κόψει μέρος από το δάχτυλό του. Το τραγικό τέλος του δεσμού κι ο τραυματισμός του του έγιναν έμμονη ιδέα και τον ακολούθησαν μέχρι τον τελικό νευρικό κλονισμό του, το 1908.

 

Γ) Σε νευρολογική κλινική
Έντβαρντ Μουνκ: Χωρισμός
Μετά το χωρισμό του με τη Τ. Λάρσεν η προσωπική του ζωή συνεχίστηκε ταραχώδης. Υπέφερε από μανία φυγής και καταδίωξης και συχνά κατέφευγε στην υπερβολική χρήση οινοπνευματωδών ποτών. Η υγεία του είχε κλονιστεί τόσο σε σημείο να απειλείται από σωματική παράλυση. Το καλοκαίρι του 1908 άρχισε να έχει παραισθήσεις και μανία καταδίωξης νομίζοντας ότι τον κυνηγά η αστυνομία. Έγραφε σε γράμμα σε φίλο του: «Όταν περπατούσα στους δρόμους την νύκτα, μεθυσμένος και σε πλήρη απόγνωση, ζαλισμένος ακολουθούσα γυναίκες σε βρωμόσπιτα. Στο ξενοδοχείο δεν φερόμουν όπως έπρεπε. Σ’ ένα χορό μάλιστα φέρθηκα σε μια σερβιτόρα χυδαία. Γεγονότα σαν και αυτά συνέβαινα επανειλημμένα. Δεν φερόμουν όπως έπρεπε. Ξέρω ότι συχνά δεν είχα συνείδηση του τι έκανα. Η κατάστασή μου άγγιζε τα όρια της τρέλας.»(ό.π. σελ. 84). Τελικά όταν το ένα του πόδι άρχισε να παραλύει νοσηλεύτηκε για 8 μήνες στη νευρολογική κλινική του γνωστού ψυχολόγου γιατρού Γιάκομπσεν όπου και θεραπεύτηκε.

Μέσα απ’ αυτές τις τρεις “δημιουργικά ακραίες” περιόδους της ζωής του ο Μουνκ διαμόρφωσε τον προσωπικό χαρακτήρα της τέχνης του κι αποτύπωσε την απομόνωση και μοναξιά του ανθρώπου της πόλης. Μέσα από μια έντονη και προκλητική απόδοση ψυχολογικών και συγκινησιακών θεμάτων προχώρησε δυναμικά σε μια τρομακτική, νευρωτική παρόρμηση, με μια ελικοειδή γραμμική τεχνοτροπία που εκφράζει μοναδικά την αθλιότητα και την αγωνία της ανθρώπινης ύπαρξης. Γιατί όπως γράφει κι ο ίδιος: «Ζητάμε κάτι το διαφορετικό, κάτι περισσότερο από την απλή φωτογράφηση της φύσης. Σκοπός μας δεν είναι να ζωγραφίζουμε όμορφους πίνακες για να κρεμαστούν στους τοίχους του σαλονιού. Θα προσπαθήσουμε … να βάλουμε τα θεμέλια μιας τέχνης που θα επηρεάζει τον καθένα. Μιας τέχνης φτιαγμένης από το αίμα του καλλιτέχνη.»( ό.π. σελ. 10).

“Εικόνες της Ζωής του Έρωτα και του Θανάτου”

Έντβαρντ Μουνκ: ΒρυκόλακαςΑυτός ο κύκλος των έργων του θεωρείται κι η πιο αξιόλογη δουλειά του. Ή όπως το διατυπώνει κι ο ίδιος: «Η σειρά αυτή θεωρείται σαν ένα ποίημα για τη ζωή, τον έρωτα και το θάνατο.». Όπως γράφει κι η Εύα Ζόγκαρη: «…στόχος της σειράς κατά τα πρώτα χρόνια είναι ο έρωτας και οι σχέσεις ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα. Αργότερα πρόσθεσε στη σειρά και την όψη του θανάτου, όπως αυτός τον θεωρούσε να προέρχεται από τις διάφορες φάσεις του έρωτα και της αναπαραγωγής.
…η σειρά “Εικόνες της Ζωής, του Έρωτα και του Θανάτου”, θεωρείται από τον ίδιο τον Μουνκ, σαν ένα από τα πιο σημαντικά εάν όχι το πιο σημαντικό μέρος του όλου ζωγραφικού του έργου.
Ο Μουνκ ήλπιζε ότι μέσα από την ενότητα αυτής της σειράς θα εξηγούσε και θα διευκρίνιζε για τον εαυτό του και για τους άλλους το νόημα και τη σπουδαιότητα της ζωής, του έρωτα και του θανάτου. Η μεγαλύτερη έμφαση δίνεται στην άποψη ότι ο έρωτας είναι ο αναγκαίος κρίκος ανάμεσα στις αντίθετες κι όμως αλληλένδετες όψεις του κύκλου της ζωής και του θανάτου. Η φιλοσοφία του για τον έρωτα ήταν κυρίως επηρεασμένη από τις σχέσεις του με τις γυναίκες.» (ό.π. σελ. 52). Σχετικά με το θάνατο ο Μουνκ πίστευε απόλυτα στη θεωρία του μεταβολισμού, σύμφωνα με την οποία «η ανθρώπινη ψυχή, την οποία αποκαλούσε “σπόρο της ζωής”, εξακολουθεί να υπάρχει και μετά το γήινο θάνατο και τη σωματική αποσύνθεση του ατόμου.»(ό.π. σελ. 60).
Οι σπουδαιότεροι τίτλοι των έργων αυτού του κύκλου είναι οι εξής: «Βρικόλακας», «Απόγνωση», «Φωνή», «Ζήλια», «Δυο μοναχικές μορφές», «Φεγγαρόφωτο», «Καταιγίδα», «Άγχος», «Φιλί-Έλξη», «Παναγία», «Στάχτη» και φυσικά «Η κραυγή», όπου τονίζεται η κατάληξη του ανθρώπου, ο οποίος μέσα από το άγχος και τη φοβία, είτε αυτά προέρχονται από ερωτικές σχέσεις ή από κοινωνικές καταστάσεις, καταλήγει στην παραφροσύνη.
Η εκούσια απομόνωση, το τέλος

Τα τελευταία 20 χρόνια της ζωής του απομονώθηκε, εκούσια, όλο και περισσότερο. Γράφει ο ίδιος: «Με το πέρασμα των χρόνων απομονώνομαι όλο και περισσότερο από τους ανθρώπους, ακόμα και τους καλύτερους φίλους μου. Φαντάσου, εδώ και έξη χρόνια δεν έχω πάει πουθενά, ούτε σ’ ένα πάρτυ, ούτε σ’ ένα σπίτι φίλων.» (ό.π. σελ. 96). Όλη αυτήν την περίοδο, και λίγο πριν επιστρέψει στα άλυτα προβλήματα που προκύπτουν από τις σχέσεις ενός άνδρα και μιας γυναίκας , μας αποκαλύπτει, μέσα από μια σειρά έργων του, τις σχέσεις ενός ηλικιωμένου άνδρα - του ζωγράφου - και μιας νέας κοπέλας -του μοντέλου του. Όπως γράφει κι η Ζόγκαρη : «Εύα Ζόγκαρη: Ο  ζωγράφος Έντβαρντ ΜουνκΣε όλους αυτούς τους πίνακες, το σκηνικό είναι σχεδόν το ίδιο. Ο ζωγράφος και το μοντέλο του παρουσιάζονται σ’ ένα κλειστό χώρο, προφανώς στο δωμάτιο του ζωγράφου, απομονωμένοι από τον υπόλοιπο κόσμο. Η στάση της κάθε μορφής υποδηλώνει τη μοναξιά στην οποία έχουν βυθιστεί μέσα από την απόγνωση που νιώθουν μετά την επαφή τους.»(ό.π. σελ. 95). Το μοντέλο παρέμεινε έκτοτε το κυρίαρχο θέμα του όπου μελέτησε αποκλειστικά τις πτυχές του γυμνού γυναικείου κορμιού.
Με τον μεγάλο αριθμό προσωπογραφιών του, που ακολούθησε, προοιωνίζεται η αρχή του τέλους. Αφού οι προσωπογραφίες αυτές ερμηνεύτηκαν σαν μια εικονιστική καταγραφή ή αυτοβιογραφία των τελευταίων χρόνων της ζωής του.
Τη δεκαετία του ’30 ζωγράφισε έναν αριθμό προσωπογραφιών όπου εμφανίζεται γυμνός να κάθεται στο πάτωμα. Ερμηνεύτηκαν σαν μια προσπάθεια αποκάλυψης της όσης ζωτικότητας είχε απομείνει στο ήδη γερασμένο του σώμα.
Οι προσωπογραφίες των τεσσάρων τελευταίων χρόνων της ζωής του φανερώνουν μια υπαρξιακή διάσταση κι η παρουσία του θανάτου γίνεται όλο και πιο έντονη. Γράφει η Ζόγκαρη: «Στην “Αυτοπροσωπογραφία ανάμεσα στο Ρολόι και στο Κρεβάτι”, ο Μουνκ υιοθετεί απλά σύμβολα με τα οποία υπονοεί τον ερχομό του θανάτου του. Ο Μουνκ στέκεται μπροστά σε μια πόρτα ανάμεσα στο ρολόι - το οποίο συμβολίζει το πέρασμα του χρόνου - και το κρεβάτι του πάνω στο οποίο τελικά θα πεθάνει. Πίσω του απλώνεται ένα άλλο δωμάτιο, φωτισμένο από ένα διάχυτο κίτρινο φως και πάνω στους τοίχους του δωματίου αυτού, εμφανίζονται οι πίνακες του Μουνκ - σύμβολο και μαρτυρία του δημιουργικού του έργου. Ο Μουνκ ζούσε μόνο για τη ζωγραφική του. Συχνά έλεγε ότι “η τέχνη είναι ο μόνος λόγος για τον οποίο ζω”.»(ό.π. σελ. 97).
Το τέλος τον βρήκε περιτριγυρισμένο από τους πίνακές του, τους οποίους από πολύ νέος αποκαλούσε “τα αγαπημένα μου παιδιά”. Πέθανε μόνος στο σπίτι του στο Έκελι, στις 23 Ιανουαρίου 1944, ένα μήνα σχεδόν μετά την επέτειο των 80 χρόνων του.
Ο Μουνκ άφησε πίσω του μια τεράστια πνευματική και καλλιτεχνική παρακαταθήκη, σχεδόν 1000 λάδια, 4.500 σχέδια κι υδατογραφίες, 15.400 χαρακτικά και 6 γλυπτά, αποτέλεσμα μιας ασταμάτητης δημιουργίας 70 περίπου χρόνων. Κι επειδή όπως αναφέρει ο ίδιος : «η σκέψη μιας διάνοιας είναι αθάνατη», ας κλείσουμε με μια “θριαμβευτική του πρόβλεψη” για τον δικό του θάνατο: «Λουλούδια θα αναπτυχθούν από το σάπιο μου κορμί, και εγώ θα ζω και θα υπάρχω μέσα στο άνθος της - ο θάνατος είναι η αρχή της ζωής - το ξεκίνημα ενός καινούργιου κρυσταλλώματος.» (ό.π. σελ. 62).
Οι απόψεις και οι σκέψεις των συνεργατών του Ορφέα δεν ταυτίζονται απαραίτητα με τη γνώμη του περιοδικού.
Απαγορεύεται αυστηρά η χρήση και η αναδημοσίευση του συνόλου ή μέρους των άρθρων του Ορφέα, χωρίς προηγούμενη άδεια των υπευθύνων του περιοδικού και του συντάκτη και χωρίς ταυτόχρονη αναφορά της επωνυμίας του περιοδικού, του ονοματεπωνύμου του συντάκτη και του ακριβούς συνδέσμου του άρθρου

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΟΥ ΣΕ ΑΛΛΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΘΕΜΑΤΑ

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΣΧΟΛΙΑ

RSS

ΤΑ ΠΙΟ ΔΙΑΒΑΣΜΕΝΑ (90d)

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

ΕΙΠΑΝ - ΕΓΡΑΨΑΝ

Όποιος δεν έχει τίποτα μονάχα αυτός ξέρει το τίποτα.
Κατερίνα Γώγου

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ / ΑΥΡΙΟ

23/5/1942 Πέθανε ο συνθέτης Παναγιώτης Τούντας
23/5/1943 Γεννήθηκε στην Αθήνα η τραγουδίστρια Βίκυ Μοσχολιού

ΤΥΧΑΙΑ TAGS